Tagarchief: kerken

Van florerend kloosterleven naar herbestemde kloosters

Sinds de eeuwwisseling worden veel kloostergemeenschappen in NL gesloten. Na een periode van vergrijzing en dalende animo is het instandhouden ervan niet meer reëel.

Ooit floreerde het Nederlandse kloosterleven het hoogste aantal kloosterlingen ooit rond 1960. Nederland heeft dan wereldwijd – in absolute getallen – het hoogste aantal missionarissen, bijna 50.000 Nederlanders behoren dan tot een kloostergemeenschap.

Fotograaf: Wiel van der Randen

Fotograaf: Wiel van der Randen

In 2012 zijn dat er nog 6000, in 150 kloosters. VolZin voorspelt dat er tot 2022 nog ongeveer 1200 kerken zullen sluiten (Over de herbestemming van kerken schreven wij al eerder) en dat er van de ca 150 kloosters in 2017 – 2022 nog slechts tien tot vijftien door religieuzen bewoonde kloosters overblijven, zoals in Egmond, Zundert, Tilburg, Arnhem en Doetinchem.


Over BOEi
Om het verval onder kerken en kloosters tegen te gaan was 2008 ‘Jaar van het Religieus Erfgoed’. Samen met de Stichting Behoud en Herbestemming Religieus Erfgoed (BHRE) is BOEi in 2008 begonnen met het restaureren en herbestemmen van religieuze monumenten. BOEi is een ondernemende organisatie zonder winstoogmerk en heeft de ambitie een oplossing te vinden voor het maatschappelijke vraagstuk van het leegkomende erfgoed.  BOEi richt zich op industrieel, agrarisch en dus religieus erfgoed. De eerste resultaten zijn inmiddels opgeleverd en bieden zicht op eenmooie toekomst voor het kerkelijk erfgoed van Nederland.

Klooster Elsendael Boxmeer

Klooster Elsendael Boxmeer

Als het gaat over de herbestemming van religieus erfgoed zijn er talloze interessante mogelijkheden. Er zijn natuurlijk mensen die ervan dromen om te wonen in een kerk, maar ook een klooster dat dienst doet als kantoorruimte komt regelmatig voor. De mogelijkheden zijn in principe eindeloos, waarbij er altijd op een respectvolle wijze wordt omgegaan met  het verleden van een monument en de band met de omgeving. (Bron: BOEi.nl)


Aan de slag met Landgoed Monnikenberg: De Stad Gods
Landgoed Monnikenberg is hier een voorbeeld van. Dit landgoed is een klooster in Hilversum, in eigendom van BOEi. In het Masterplan Monnikenberg staat beschreven hoe zorgpark, wonen, landgoed en natuur worden ontwikkeld. In de directe omgeving wordt een bovenregionaal innovatief zorgpark ontwikkeld. Onder andere ziekenhuis Tergooi wordt vernieuwd. Aan de oostkant van Landgoed Monnikenberg, omringt door de natuur in bezit van Het Goois Natuur Reservaat, ligt het klooster de Stad Gods. Het klooster werd gebruikt door de zusters

Bron: BOEi

Bron: BOEi

Augustinessen, inmiddels woont een deel van de zusters in de naastgelegen verbouwde boerderij. Als BOEi brengen we de verschillende exploitatiemogelijkheden in kaart, variërend van particuliere bewoning, kantoor tot zorginstelling. Een nieuwe bestemming voor het klooster moet – vanzelfsprekend –  in harmonie zijn met het omliggende natuurgebied.

Trots ben ik dat ik vanaf 1 april 2016 opdrachten voor BOEi mag doen en mee mag bouwen aan het herontwikkelen van erfgoed, waaronder Landgoed Monnikenberg.


 

Succesfactoren herbestemming: Succesfactor #1

We hebben er al vaak over geblogd; herbestemming. Wij geloven er in. Maar wat zijn nou de succesfactoren?

Ook daar hebben we het al eerder over gehad. Maar we hebben de opnieuw onder de loep genomen. De komende weken lichten we steeds een van de factoren – die volgens ons het succes van herbestemming bepalen – uit.  We brengen in beeld wat de reden is waarom de betreffende factor van belang is om succesvol te herbestemmen. Heb je aanvullingen of opmerkingen, we horen graag!


Waarom ook alweer herbestemming overwegen?
In een pand en omgeving met een verhaal kunnen we ons laten inspireren door het verleden en het proberen in te toekomst innovatiever te doen. En als de fundamenten goed zijn.. Waarom zouden we dan daar geen nieuwe concepten op creëren? Maar, herbestemming is niet altijd succesvol. Wat zijn de succesfactoren volgens ons, John en Jojanneke, van Fundamental Concepts?


Succesfactor #1: Een relevante cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het vastgoed


De cultuurhistorische waarde van het vastgoed
Vastgoed staat voor niet-verplaatsbare materiële zaken. We spreken over erfgoed of historisch vastgoed wanneer het vastgoed zicht- en tastbare sporen uit het verleden in zich heeft. Om te bepalen of herbestemmen een reële optie is voor het vastgoed is het van belang te weten wat de cultuurhistorische waarde ervan is.OrteliusWorldMap

De cultuurhistorische waarde bestaat uit verschillende aspecten:

  1. Historische waarde
  2. Archeologie
  3. Cultuurlandschap / historische geografie

1. De historische waarde van het vastgoed wordt bepaald door:

  • Hoe oud is het vastgoed? de minimale eis van 50 jaar die gold voorrijksmonumenten geldt niet meer, maar om historische waarde te bevatten dient het vastgoed enige tijd geleden geplaatst te zijn.
  • Uit welk tijdperk komt het: komt het bv uit een tijd dat er veel van dergelijk vastgoed gebouwd werd, of is dit bouwwerk heel exclusief?
  • Uniciteit: zijn er meer van dergelijke vastgoedobjecten of stadsgezichten? Wat zijn de unieke kenmerken van het vastgoed?
  • Authenticiteit: hoeveel originele details zijn bewaard gebleven?

2. Archeologische waarde
Archeologie; zijn er sporen en / of vondsten van menselijk handelen in het verleden die in de bodem zijn achtergebleven? Bijvoorbeeld potscherven, resten van voedselbereiding, graven, maar ook verkleuringen in de grond die duiden op bewoning of infrastructuur. (Bron: cultureelerfgoed.nl)

3. Cultuurlandschap/historische geografie
Zijn er landschappelijke elementen die het gevolg zijn van menselijk handelen in het verleden? Bijvoorbeeld verkavelingspatronen, pestbosjes, landgoederenzones of ontginningsassen. Bron: cultureelerfgoed.nl)


De maatschappelijke waarde
Voor herbestemming dient het nieuwe concept bij voorkeur een combinatie van functies te bevatten. Op het moment dat een object van maatschappelijke waarde is zijn er mogelijk publieke middelen beschikbaar voor de herbestemming.. Om echter te overwegen of herbestemming succesvol gaat zijn is een van de factoren de maatschappelijke waarde die het vastgoed reeds heeft of in het verleden heeft gehad. Dit is vast te stellen indien een van de volgende vragen een positief beantwoord kan worden:

  • Zijn er maatschappelijke diensten aan of door burgers verleend? (bv kerken)
  • Publiek en privaat: Is de exploitatie (gedeeltelijk) door publieke middelen mogelijk gemaakt of te maken?
  • Komen / kwamen vraag (burgers) en aanbod (instellingen) fysiek bij elkaar?
  • Toegankelijkheid: Heeft / had iedereen (voor wie het bedoeld is) er toegang toe?

De antwoorden op deze vragen geven een indicatie of en waarom het toekomstig publiek het herstel of de functieverandering van het object zal waarderen. Voorbeelden zijn de unieke architectuur die zichtbaar en toegankelijk wordt (denk aan een herbestemde watertoren of oude grachtenpanden)  en historische bewustwording en identificatie met het object (bijvoorbeeld kastelen).


Conclusie:
Veelal is de cultuurhistorische waarde en/of maatschappelijke vastgelegd doordat een object is aangewezen als Rijks- of gemeentelijk monument. Ook zijn er lijsten van Industrieel erfgoed. Voor een object dat deze status heeft ontvangen zijn bovenstaande elementen vaak beschreven. Het is de truc om deze kenmerken van het object te herkennen, te benoemen en uiteindelijk zichtbaar te maken. Deze kenmerken maken het object uniek en geven het de meerwaarde ten opzichte van andere objecten. Immers is geen cultuurhistorisch object gelijk, hier kan een object zich op onderscheiden ten opzichte van alternatieve locaties!


Herbestemmen is cool en hip!

Herbestemming, ik heb er al veel over getweet, geblogd, geschreven. Het is een term waar veel onder schuil gaat. Van een restauratie van een monumentaal pand tot en met de gebiedsgerichte aanpak van bijvoorbeeld een oud industrieel gebied. Bouwfonds had in februari een publicatie naar ons hart vanwege de gedeelde visie op herbestemming. Vandaar ook dat ik het artikel graag nog eens onder de aandacht wil brengen en er een aantal zaken uit wil lichten.


Schermafbeelding 2013-07-24 om 21.45.46

Hoe komen we ook alweer aan de vele leegstand?
– economische crisis: gedaalde vraag naar gebouwen;
– opkomst van Het Nieuwe Werken: uitbreidingsvraag is veranderd in een
vervangingsvraag;
– opkomst van internetwinkels:
– dalende vraag naar winkelruimten;
– gewijzigde productie omstandigheden;
– een wijziging in zorgbehoeften en rijksbeleid;
– ontkerkelijking en bezuinigingen: veel leegstaande kerken.


Herbestemmen is een opgave met een geheel eigen dynamiek en moeilijkheidsgraad
tegelijkertijd legt een geslaagde herbestemming vaak een basis voor een waardestijging van de omliggende nieuwbouw. De planeconomische kennis is hiervoor in tijden van crisis belangrijker dan ooit. Dat geldt zeker voor herbestemmingen, waar ‘tekenen’ en ‘rekenen’ voortdurend gelijk op moeten gaan om tot een haalbaar plan te kunnen komen. De situatie op de vastgoedmarkt is daarbij fundamenteel anders dan enkele jaren geleden, toen bekostiging en financiering nauwelijks een probleem vormde. Inmiddels zijn de rijkssubsidies voor stedelijke vernieuwing nagenoeg allemaal verdwenen, verkeren gemeenten en woningcorporaties in financieel zwaar weer en houden banken de geldkraan dicht. Het overgrote deel van de herbestemmingen komt daarmee onder marktconforme omstandigheden tot stand.


Waarom zouden we ook alweer herbestemmen?
– Waardestijging van het omliggende gebied;
– Karakteristieke gebouwen zijn nog steeds cool en hip!;
– Voorkomen van kapitaalvernietiging;
– Uit Respect voor het verleden;
– Een authentiek en eigentijds straatbeeld!

Wil je het gehele artikel lezen? Dat kan hier!


Méér mensen geloven… in het herbestemmen van kerken!

Op 4 feb schreef ik een blog over het herbestemmen van kerken: “Ik geloof… in het herbestemmen van kerken!”. Een ‘levend’ onderwerp, zo bleek. Het werd veel gelezen en er kwamen veel reacties. Ook ontstond er een interessante dialoog in de LinkedIn groep; variërend van meningen, stellingen en de inbreng van inspirerende kerken. Een vervolg kon dan ook niet uitblijven! De komende jaren komen er naar verwachting maar liefst > 1000 kerken vrij. Hoe kunnen we die succesvol herbestemmen zodat ze bewaard blijven?


Dat gaat zomaar niet!
Suzanne Groenewold Strengs benadrukt de risico’s: wie gaat dit allemaal betalen en zeker in deze tijd? Hierover zegt Eduard Kruijt: Er zijn meestal 3 mogelijkheden:
1)  De eigenaar van het pans neemt de mutatiefinanciering op zich 2)  Een partij die financiert het geheel met als doel er een beleggingsobject van te maken. Dus de huuropbrengst is het brutorendement. 3) Een groep bewoners van een samenleefgroep legt het geld bij elkaar voor de transformatie.


Kansen
Paul Neeleman benadrukt de mogelijkheden door de combinatie van authentieke en eigentijdse elementen: “Ik zou ook graag bijvoorbeeld mogelijkheden voor een bibliotheek of seniorenhuisvesting gerealiseerd zien. Maar ook bedrijfsverzamelvormen. Mits goed toegepast biedt de oorspronkelijke bestemming juist ‘ziel’ aan een gebouw.” Iets wat bij nieuwbouw zelden lukt..


Analyses zijn essentieel
Een goede haalbaarheidsanalyse, een onderscheidend concept en huur/exploitatiecontracten zijn essentieel. Mike Rijken wijst hierbij op de subsidieregeling van de Rijksdienst voor het Cultureelerfgoed om de haalbaarheid van herbestemming te onderzoeken (www.cultureelerfgoed.nl). Ook is natuurlijk een omgevingsanalyse hier onderdeel van. Suzanne vraagt zich af of de herbestemming tot kinderdagverblijven in deze tijd (waarin de vraag naar kinderopvang afneemt) nog wel een slimme is: dat is iets zal uit de omgevingsanalyse moet blijken: wat is er in de omgeving en wat zijn de behoeften?


Voorbeelden inspireren
Ankie van Tatenhove benadrukt dat rekening houden met emoties cruciaal is voor het behoud van kerken met nieuwe concepten. En bovendien: “Niet alles kan zomaar”aldus Jacobien Gelderloos. Mike Rijken benadrukt dat dit onder andere opgelost kanworden door de religieuze bestemming niet op te heffen, maar aan te vullen, bijvoorbeeld met naschoolse opvang. Hier zijn mooie en succesvolle voorbeelden van.


Inspirerende voorbeelden
Veel reacties kwamen er met inspirerende voorbeelden van herbestemde kerken. Opvallend was dat van velen – vooral de kinderdagverblijven – zeer weinig tot geen fotomateriaal te vinden is. Schijnbaar is de unieke uitstraling niet iets waarmee de bedrijven zich profileren. Een gemiste kans denk ik.

Een aantal voorbeelden opgesomd: 

  • Vera Welker, een succesvol makelaar van Kreffer en Welker Makelaardij, attendeerde me op de Oosterkerk te Enschede. Een kerkdie in ’69 nog door brand verwoest werd en vanaf 2003 buiten gebruik. Enkele jaren stond sloop op deplanning maar in 2012 werd er dan toch door het ministerie van OC en W ruim 52.000 euro uitgetrokken voor de herbestemming. Het werden appartementen voor ex-verslaafden.
  • Stefan van der Velden wijst op de Petrus Kerk in Vught: gerenoveerd en heringericht met o.a. een bibliotheek, museum en horeca.
  • Bianca van der spoel noemt De blauwe egel te Utrecht: ook getransformeerd tot kinderdagvervlijf.
  • Elbert Draisma verwijst naar de Fatih Moskee in de Jordaan in Amsterdam: “net als de Aya Sofia in Istanbul oorspronkelijkgebouwd alskatholieke kerk”
  • Jan van Hekke heeft een kerk gekocht om onder meer zijn onderneming in te huisvesten, De Verzameling” inWestervoort: een beauty van een herbestemde kerk, een combinatie van functies en inmiddels uitgeroepen tot mooiste vergaderruimte van Nederland!
  • Lisette Schoenmaker zegt: “ Als architect ben ik betrokken bij de herbestemming van de St. Jan de Doperkerk in Arnhem (opening dit voorjaar). Nabestaanden van overledenen kunnen in de kerkde urnen plaatsten vanoverledenen in urnenmuren en urnencrypten. Voor gedenkbijeenkomsten is eveneens ruimte. De oorspronkelijke kerkgangers kunnen terecht in een kapel. Ook wijst zij op Selexyz en het Kruisherenhotel, beide in Maastricht: een werkelijk prachtig designhotel in voormalig 15e eeuwse klooster.
  • Een jong kerkgebouw dat toch al herbestemd is is het Octogonale kerkgebouw uit 1972 te Utrecht: ook herbestemd tot kinderdagverblijf.

Hoe krijg je gemeenten en kerkgenootschappen zo ver?
Vraagt ook Monique Schuitje Varen zich af. Dat is nou iets waarvoor het beste ervaren specialisten in te schakelen zijn. Het bewandelen van de juiste paden, op het juiste moment en middels de juiste voorbereiding: dit vergt kennis, kunde en ervaring. Fundamental Concepts kan daarbij helpen: gespecialiseerd in herbestemming: zowel conceptontwikkeling– en uitvoering als locatieadvies, als uitvoering: het gehele traject dus!

 

Ik geloof……….in het herbestemmen van kerken!

Woonruimte met buitenruimte

al lijken religie en geloof nog altijd een hot item, ook in de media (de EO begon zondagavond weer met een nieuwe serie “op zoek naar god”), de verdergaande ontkerkelijking is een feit. Deze ontkerkelijking en samenvoegingen zorgen voor steeds meer leegstaande kerken…


Wonen in een herbestemde kerk

Ruim driekwart van de kerken is herbestemd
Sinds 1975 zijn er in Nederland 1340 kerken leeg komen te staan. Hiervan hebben ruim duizend een nieuwe functie gekregen; de rest is gesloopt. De komende jaren komen er naar verwachting nog meer dan 1000 kerken vrij!


Maatschappelijke waarde vergroten
Kerken zijn vaak een markeerpunt voor een gemeente; er zijn zelfs mensen die pas tot rust komen als ze na de vakantie de lokale kerktoren weer in het vizier hebben… Dat heeft meestal niets met religie maken, maar zegt iets over de stedenbouwkundige waarde van de kerk. Ze staan immers ook vaak op beeldbepalende locaties. De maatschappelijke waarde kan dus middels herbestemming vergroot worden; door hem te behouden en bovendien nieuwe (meerder) functies te geven.


Vondelkerk, Amsterdam

Mooi voorbeeld; buurt redt Vondelkerk
De Vondelkerk in Amsterdam is een mooi voorbeeld van een succesvol herbestemde kerk. Het behoud en de herbestemming is gerealiseerd door actieve buurtbewoners en vrienden van monumentale gebouwen in de (binnen)stad en een zeer kostenbewuste architect. Vlak voordat de sloop om de hoek kwam kijken werd de kerk gered en is nu een multifunctionele ruimte die o.a. dienst doet als trouwlocatie en bovendien enkele bedrijven huisvest.De herbestemming van de Vondelkerk was in tal van opzichten een doorbraak in het denken over de restauratie en herbestemming van kerken en heeft mede geleid tot de oprichting van het Amsterdams Monumentenfonds. Het zou later een voorbeeld blijken voor diverse andere initiatieven. (bron: www.burovanstigt.nl).


Andere voorbeelden herbestemde kerken
Zo zijn er natuurlijk nog veel meer voorbeelden van succesvol herbestemde kerken. Zo is er in Den Bosch een expositieruimte/theater herrezen in de Jacobus kerk, in Utrecht is cafe Olivier een succesvol grand café in een voormalige katholieke kerk en in de H. Joseph te Alkmaar is een multifunctionele ruimte gecreëerd, die ondermeer steeds kerkgangers faciliteert.

Café Olivier, Utrecht


Succesfactoren
Het succes wordt bepaald door verschillende factoren:
1) de waarde van de kerk (maatschappelijke, locatie en historie);
2) de staat en mogelijkheden van het bouwwerk;
3) het betrekken van toekomstige gebruikers voor draagvlak en functiebepaling;
4) het creëren van een concept met verschillende functies met respect voor het bouwwerk;
5) transparante aanpak waar burger, bewoners, betrokkenen hun rol in kunnen pakken.


Je moet er wel in geloven… anders wordt het niets!
Ik geloof alleen wel dat dit alleen werkt met de nodige doortastendheid, durf en creativiteit, een flinke snuf politieke sensitiviteit en vooral doorzettingsvermogen. Nog kerken genoeg te gaan, dus wie durft? Je moet er natuurlijk wel in geloven.. anders wordt het niets…  (Film “Alles is liefde”)


Bronnen: